راهنمایی کوتاه: در این خلاصه مرور میکنیم که تقسیمات کشوری ایران در دورههای مختلف قبل و بعد از اسلام چگونه بوده است.
گامبهگام:
۱) قبل از اسلام: با آمدن آریاییها نخستین آبادیهای کوچک به نام «ویس» شکل گرفت. پس از آن آبادیهای بزرگتر «گئو» نامیده شدند.
۲) هخامنشیان: داریوش بزرگ کشور را به ۳۰ شهرب (ساتراپ) تقسیم کرد و برای هرکدام شهربان گذاشت تا مدیریت کشور آسانتر شود.
۳) سلوکیان و اشکانیان: در دوره سلوکیان ۷۲ بخش و در اشکانیان همان شیوه هخامنشی ادامه یافت. ساسانیان تقسیمات را به «خوره» (استان)، «تسوگ/تسوژ» (شهرستان)، «رستاک» (دهستان) و «تاس» (روستا) تغییر دادند.
۴) بعد از اسلام: در دوره عباسیان ۳۱ ایالت وجود داشت. در صفویه، افشاریه، زندیه و قاجاریه واحدهای اصلی ایالت، ولایت (شهر)، بلوک (بخش) و قصبه (ده) بودند.
۵) دوران قاجار: ایران به ۴ ایالت (آذربایجان، کرمان، فارس، سیستان و بلوچستان، خراسان و بنادر) و ۱۲ ولایت تقسیم میشد. در سال ۱۳۱۶ خورشیدی با تصویب قانون تقسیمات کشوری، ایران به ۱۰ استان (هر کدام با شماره) و ۴۹ شهرستان تقسیم شد و هر شهرستان به بخش، هر بخش به دهستان و هر دهستان به آبادی تقسیم میشد.
پاسخ نهایی: تقسیمات کشوری ایران از «ویس» و «گئو» در دوران باستان تا استانها و شهرستانهای امروزی در قانون ۱۳۱۶ تکامل یافته است. در هر دوره هدف اصلی مدیریت بهتر سرزمین گسترده ایران بوده است.
مثال مشابه: اگر امروز بخواهیم تقسیمات ایران را با گذشته مقایسه کنیم، استانهای امروزی معادل «خوره» ساسانی و شهرستانهای امروزی معادل «تسوگ» هستند. همچنین بخشها معادل «بلوک» و دهستانها معادل «رستاک» در دورههای بعد از اسلام میباشند.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: میتوانی نقشههای تاریخی ایران در دورههای مختلف را در کتاب جغرافیای پایه دهم یا منابع معتبر تاریخی مانند «تاریخ ایران کمبریج» جستجو کنی. همچنین قانون تقسیمات کشوری مصوب ۱۳۱۶ را در وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس ببین.