نسبت‌های چهارگانه در منطق

سلام! سوال خوبی پرسیدی. این سوال درباره‌ی «نسبت‌های چهارگانه» در منطق است که به رابطه‌ی بین دو مفهوم می‌پردازد.

راهنمایی کوتاه: برای تشخیص نوع نسبت، باید ببینیم آیا هر عضو از مفهوم اول، با همه‌ی اعضای مفهوم دوم رابطه دارد یا نه، و برعکس.

گام‌به‌گام:

• گام ۱: چهار نسبت اصلی در منطق عبارتند از: تساوی، عموم و خصوص مطلق، عموم و خصوص منوجه، و تباین.
• گام ۲: بیایید رابطه‌ی «دختر» و «انسان» را بررسی کنیم. آیا هر دختری، انسان است؟ بله. آیا هر انسانی، دختر است؟ خیر (انسان‌های پسر هم وجود دارند). پس مفهوم «دختر» جزئی از مفهوم «انسان» است.
• گام ۳: این نوع رابطه، عموم و خصوص مطلق نام دارد. یعنی دایره‌ی مفهوم کوچکتر («دختر») کاملاً داخل دایره‌ی مفهوم بزرگتر («انسان») قرار می‌گیرد.
• گام ۴: حالا رابطه‌ی «مدرسه» و «دانش‌آموز» را بررسی کنیم. آیا هر مدرسه‌ای، دانش‌آموز است؟ خیر. آیا هر دانش‌آموزی، مدرسه است؟ خیر.
• گام ۵: اما آیا بین این دو مفهوم رابطه‌ای وجود دارد؟ بله، رابطه‌ی «مکان بودن»؛ مدرسه مکانی است که دانش‌آموز در آن درس می‌خواند. این دو مفهوم کاملاً جدا هستند اما با هم ارتباط برقرار می‌کنند.
• گام ۶: این نوع رابطه، عموم و خصوص منوجه نام دارد. یعنی دو مفهوم با هم اشتراک دارند (برخی مدارس دانش‌آموز دارند، برخی دانش‌آموزان به مدرسه می‌روند)، اما هر کدام اعضایی دارند که در دیگری نیست.

پاسخ نهایی:

• رابطه‌ی بین «دختر» و «انسان»: عموم و خصوص مطلق (انسان عام است، دختر خاص است).
• رابطه‌ی بین «مدرسه» و «دانش‌آموز»: عموم و خصوص منوجه (این دو مفهوم با هم رابطه دارند اما کاملاً در هم ادغام نشده‌اند).

مثال مشابه:

• رابطه‌ی «سیب» و «میوه» = عموم و خصوص مطلق (هر سیبی میوه است، اما هر میوه‌ای سیب نیست).
• رابطه‌ی «معلم» و «شاگرد» = عموم و خصوص منوجه (معلم و شاگرد با هم در ارتباطند، اما معلم شاگرد نیست و شاگرد معلم نیست).

اگر می‌خواهی بیشتر یاد بگیری: سعی کن برای نسبت‌های دیگر هم مثال بزنی. مثلاً «مربع» و «مستطیل» چه نسبتی دارند؟ (تساوی؟ عموم و خصوص مطلق؟) یا «ماهی» و «پرواز» چه نسبتی دارند؟ (تباین؟). با کشیدن دایره‌های ون (Venn diagrams) می‌توانی این روابط را بهتر تجسم کنی.