راهنمایی کوتاه: بیایید هر استدلال را بررسی کنیم و ببینیم آیا منطقی است یا خیر.
گامبهگام:
- ۱) استدلال اول (برق و آب): این یک قیاس تمثیلی است. نویسنده میگوید چون آب در لولههای بلند فشار کمتری دارد، پس برق در ساختمانهای بلند هم ولتاژ کمتری دارد. این قیاس ضعیف است چون آب و برق ماهیت فیزیکی متفاوتی دارند. ولتاژ برق به عوامل دیگری مثل مقاومت سیم بستگی دارد، نه فقط ارتفاع.
- ۲) استدلال دوم (متوسط قد): این یک تعمیم نادرست است. نمونه ۱۵ هزار نفر ممکن است نماینده کل جمعیت ایران نباشد (مثلاً ممکن است فقط از یک منطقه خاص باشند). برای نتیجهگیری درباره کل جمعیت، نمونه باید تصادفی و نماینده باشد.
- ۳) استدلال سوم (تاکسیهای زرد): این یک تعمیم شتابزده است. حتی اگر تمام تاکسیهایی که دیدهایم زرد باشند، نمیتوانیم قطعاً بگوییم ماشین سفید تاکسی نیست. شاید تاکسیهای سفید هم وجود داشته باشند که ما ندیدهایم.
- ۴) استدلال چهارم (شعر): این یک تشبیه یا استعاره ادبی است، نه یک استدلال منطقی. شاعر میگوید: «آدمی پیراهن شد حرص جوان میگردد» یعنی پیراهن (پوشش ظاهری) نمیتواند حرص و طمع جوانی را تغییر دهد. این یک بیان زیباییشناختی است، نه استدلال استقرایی یا قیاسی.
پاسخ نهایی:
- استدلال ۱: قیاس تمثیلی ضعیف (مقایسه دو چیز غیرمشابه).
- استدلال ۲: تعمیم نادرست (نمونه نامناسب).
- استدلال ۳: تعمیم شتابزده (نادیده گرفتن موارد نقض).
- استدلال ۴: بیان ادبی (غیرمنطقی).
مثال مشابه: اگر بگوییم «همه قوهایی که دیدهایم سفید هستند، پس قوی سیاه وجود ندارد» یک تعمیم شتابزده است (در حالی که قوهای سیاه در استرالیا وجود دارند).
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: درباره انواع استدلالهای منطقی (قیاس، استقرا، تمثیل) و خطاهای رایج در استدلال (مثل تعمیم شتابزده، مغالطه تمثیل) مطالعه کن. کتابهای «منطق مقدماتی» میتوانند کمک کنند.
