راهنمایی کوتاه: بیایید هر استدلال را بررسی کنیم و ببینیم آیا منطقی است یا خیر.
گامبهگام:
- ۱) استدلال اول (برق و آب): این یک قیاس تمثیلی است. نویسنده میگوید چون آب در لوله با افزایش ارتفاع فشارش کم میشود، پس برق در سیم هم با افزایش طبقات ولتاژش کم میشود. این قیاس ضعیف است چون آب و برق ماهیت فیزیکی متفاوتی دارند. ولتاژ برق به مقاومت سیم و جریان بستگی دارد، نه صرفاً به ارتفاع.
- ۲) استدلال دوم (متوسط قد): این یک تعمیم نادرست است. نمونهی ۱۵ هزار نفر ممکن است نمایندهی کل جمعیت ایران نباشد (مثلاً ممکن است فقط از یک منطقه خاص باشند). برای نتیجهگیری درباره کل جمعیت، نمونه باید تصادفی و متنوع باشد.
- ۳) استدلال سوم (تاکسیهای زرد): این یک تعمیم شتابزده است. اینکه تمام تاکسیهایی که دیدهایم زرد بودهاند، به این معنی نیست که همه تاکسیها زرد هستند. ممکن است تاکسی سفید هم وجود داشته باشد که ما ندیدهایم.
- ۴) استدلال چهارم (شعر): این یک تشبیه یا استعاره ادبی است، نه یک استدلال منطقی. شاعر میگوید: «آدمی پیراهن شد حرص جوان میگردد» یعنی آدم پیر مثل پیراهن کهنه میشود، اما حرص و آرزوهای جوانی را دارد. این یک بیان زیباییشناختی است و نمیتوان آن را با معیارهای منطق صوری سنجید.
پاسخ نهایی:
- استدلال ۱: قیاس تمثیلی ضعیف (مقایسه دو چیز غیرمشابه).
- استدلال ۲: تعمیم نادرست (نمونهگیری ناکافی یا نامناسب).
- استدلال ۳: تعمیم شتابزده (نتیجهگیری کلی بر اساس مشاهدات محدود).
- استدلال ۴: استدلال منطقی نیست، بلکه یک بیان ادبی و استعاری است.
مثال مشابه: اگر من سه بار سوار اتوبوس قرمز شدهام و راننده همه مهربان بوده، آیا میتوانم بگویم «تمام رانندگان اتوبوسهای قرمز مهربان هستند»؟ خیر، این یک تعمیم شتابزده است.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: درباره «مغالطههای منطقی» تحقیق کن. مغالطههایی مثل «تعمیم شتابزده» یا «قیاس معالفارق» (مقایسه دو چیز نامربوط) در بحثهای روزمره زیاد دیده میشوند. شناسایی آنها به تو کمک میکند استدلالهای قویتری بسازی.
