راهنمایی کوتاه: در منطق، قضیه شرطی منفصل رابطهای با «یا» است. انواع اصلی آن عبارتند از: منفصله حقیقیه (فقط یکی از دو طرف صادق باشد)، مانعه الجمع (هر دو نمیتوانند همزمان صادق باشند ولی ممکن است هر دو کاذب باشند)، و مانعه الخلو (حداقل یکی صادق است ولی ممکن است هر دو صادق باشند).
گامبهگام:
- برای هر جمله بررسی کنید که آیا امکان صدق همزمان دو جزء وجود دارد؟
- آیا امکان کذب همزمان دو جزء وجود دارد؟
- بر اساس پاسخها نوع را مشخص کنید.
پاسخ نهایی (برای هر مورد):
- ۱. این بیماری یا سرماخوردگی است یا سل است → مانعه الجمع (هر دو نمیتوانند همزمان صادق باشند، ولی ممکن است بیماری دیگری باشد)
- ۲. پول یا به شکل سکه است یا چک پول → مانعه الجمع (یک پول نمیتواند هم سکه باشد هم چک پول، ولی ممکن است اسکناس باشد)
- ۳. قضیه محصوره یا موجبه است یا سالبه → منفصله حقیقیه (هر قضیه حتماً یکی از این دو است، نمیتواند هر دو باشد یا هیچکدام)
- ۴. علی یا رشته ریاضی را انتخاب میکند یا تجربی → مانعه الجمع (نمیتواند هر دو را انتخاب کند، ولی ممکن است رشته دیگری انتخاب کند)
- ۵. هر قضیه یا صادق است یا کاذب → منفصله حقیقیه (حتماً یکی از دو حالت، و نمیتواند هر دو باشد)
- ۶. عدد یا ۳ است یا ۴ → مانعه الجمع (اگر عدد دیگری باشد، هر دو کاذب)
- ۷. علم یا تصور است یا تصدیق → منفصله حقیقیه (هر علمی حتماً یکی از این دو است)
- ۸. برهان یا لمی است یا انی → منفصله حقیقیه (هر برهانی یکی از این دو نوع است)
- ۹. یک لباس یا کاملاً سفید است یا کاملاً سیاه → مانعه الجمع (نمیتواند هر دو باشد، ولی ممکن است رنگی دیگر باشد)
- ۱۰. دزد یا پول را میبرد یا وسایل را → مانعه الخلو (ممکن است هر دو را ببرد، حداقل یکی را میبرد)
- ۱۱. جاده یا یکطرفه است یا دوطرفه → منفصله حقیقیه (هر جادهای حتماً یکی از این دو است)
- ۱۲. نوزاد یا سالم است یا غیرسالم → منفصله حقیقیه (حتماً یکی از دو حالت)
- ۱۳. روزه گرفتن برای انسان یا اثر جسمی دارد یا روحی → مانعه الخلو (ممکن است هر دو اثر داشته باشد، قطعاً یکی دارد)
- ۱۴. احمد یا متولد آبان است یا آذر → مانعه الجمع (نمیتواند هر دو باشد، ولی ممکن است ماه دیگر)
- ۱۵. معلومات انسان یا بدیهی است یا غیربدیهی → منفصله حقیقیه (حتماً یکی از دو نوع)
- ۱۶. غذا یا شور است یا شیرین → مانعه الجمع (نمیتواند هم شور باشد هم شیرین، ولی ممکن است ترش باشد)
- ۱۷. قضیه شرطی یا منفصل است یا متصل → منفصله حقیقیه (هر قضیه شرطی یکی از این دو است)
- ۱۸. شکل یا مثلث است یا دایره → مانعه الجمع (نمیتواند هر دو باشد، ممکن است مربع باشد)
- ۱۹. موجود یا مجرد است یا مادی → منفصله حقیقیه (هر موجودی یکی از این دو است)
- ۲۰. این جسم یا فلزی است یا چوبی → مانعه الجمع (نمیتواند هر دو باشد، ممکن است پلاستیکی باشد)
- ۲۱. علی یا در دریا است یا غرق نمیشود → این جمله ناقص است؛ در منطق به آن «منفصله متصله» میگویند (شرطی متصل). باید به صورت شرطی نوشته شود.
- ۲۲. گروه خونی او یا A است یا B → مانعه الجمع (نمیتواند هر دو باشد، ممکن است O یا AB باشد)
- ۲۳. عالم یا حادث است یا قدیم → منفصله حقیقیه (در فلسفه یکی از دو حالت)
- ۲۴. این شخص یا آسیایی است یا آفریقایی → مانعه الجمع (نمیتواند هر دو باشد، ممکن است اروپایی باشد)
- ۲۵. حمید یا چشم دارد یا نابیناست → منفصله حقیقیه (حتماً یکی از دو حالت)
مثال مشابه: جمله «امروز یا دوشنبه است یا سهشنبه» → مانعه الجمع (نمیتواند هر دو باشد، ولی ممکن است چهارشنبه باشد).
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: به کتاب منطق پایه دهم، مبحث قضایای شرطی مراجعه کن. انواع منفصله را با مثالهای بیشتر تمرین کن.
