سلام! سوال جالبی پرسیدی. این موضوع مربوط به اصول روانشناسی گشتالت است که دربارهی نحوهی سازماندهی ادراک ما صحبت میکند.
راهنمایی کوتاه: این پدیده بیشتر به اصل ثبات ادراکی مربوط میشود، اما در روانشناسی گشتالت، اصل شکل و زمینه و ثبات با هم درگیر هستند.
گامبهگام:
- ۱) ابتدا بیایید ببینیم گشتالت چیست: گشتالت به معنای «کل» است. روانشناسان گشتالت معتقدند ما جهان را به صورت کلهای سازمانیافته ادراک میکنیم، نه به صورت تکههای جداگانه.
- ۲) اصل شکل و زمینه: یکی از اصول پایه است. ما همیشه یک شیء (شکل) را در مقابل یک پسزمینه ادراک میکنیم. در مورد گل، گل «شکل» و محیط اطراف (مثلاً برگها، آسمان) «زمینه» است.
- ۳) اصل ثبات ادراکی: این اصل میگوید ما تمایل داریم اشیاء را ثابت و پایدار ادراک کنیم، حتی وقتی محرکهای حسی تغییر میکنند. مثلاً یک در را از هر زاویهای که ببینیم، باز هم آن را به عنوان یک در میشناسیم.
- ۴) در مورد رنگ گل: نور خورشید در ساعات مختلف روز (صبح، ظهر، غروب) رنگهای متفاوتی دارد (مثلاً نور گرم غروب). این باعث میشود رنگ واقعی گل روی شبکیهی چشم ما تغییر کند.
- ۵) اما مغز ما هوشمند است! بر اساس اصل ثبات ادراکی (به ویژه ثبات رنگی)، مغز سعی میکند رنگ ذاتی گل را ثابت نگه دارد. یعنی ما تا حد زیادی گل را با رنگ تقریباً ثابتی میبینیم، حتی با وجود تغییر نور.
- ۶) با این حال، وقتی تغییر نور خیلی شدید باشد (مثلاً نور آبی سرد صبح در مقابل نور نارنجی غروب)، ممکن است مغز نتواند کاملاً ثبات را حفظ کند و ما کمی تفاوت در ادراک رنگ حس کنیم. در اینجا، تعامل بین شکل (گل) و زمینه (نور محیط) در اصل شکل و زمینه، روی ادراک نهایی تأثیر میگذارد.
پاسخ نهایی:
وقتی رنگ گلها را در ساعات مختلف روز کمی متفاوت ادراک میکنیم، این پدیده عمدتاً تحت تأثیر اصل ثبات ادراکی (Perceptual Constancy) — و به طور خاصتر ثبات رنگی (Color Constancy) — از اصول گشتالت قرار میگیرد. مغز ما سعی میکند با وجود تغییرات نور، رنگ ثابتی برای شیء (گل) حفظ کند. اگر تفاوت ادراکی آشکار باشد، اصل شکل و زمینه (Figure-Ground) نیز در تعامل با آن نقش دارد، زیرا ادراک رنگ شکل (گل) تحت تأثیر زمینه (نور محیط) قرار میگیرد.
مثال مشابه:
یک سیب قرمز را در نظر بگیر. اگر آن را زیر نور لامپ زرد آشپزخانه یا زیر نور سفید فلورسنت ببینی، باز هم آن را قرمز میبینی. این ثبات رنگی است. اما اگر نور بسیار رنگی باشد (مثلاً زیر نور آبی یک دیسکو)، ممکن است رنگ آن کمی متفاوت به نظر برسد.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری:
میتوانی دربارهی دیگر اصول گشتالت مثل مجاورت، شباهت، تکمیل و تداوم خوب تحقیق کنی. همچنین جالب است بدانی که ثبات ادراکی فقط برای رنگ نیست، بلکه برای ثبات اندازه و ثبات شکل هم وجود دارد (مثلاً وقتی از یک در دور میشوی، کوچکتر دیده میشود، اما مغز تو میداند که اندازهی واقعی آن تغییر نکرده است).
