راهنمایی کوتاه: بازده درصدی نشان میدهد چقدر از محصول نظری در عمل به دست آمده و درصد خلوص نشان میدهد چقدر از یک ماده خالص است.
گامبهگام:
- ۱) بازده درصدی در واکنشهای شیمیایی محاسبه میشود. مثلاً در تولید آمونیاک از نیتروژن و هیدروژن، اگر از نظر تئوری ۱۰۰ گرم آمونیاک باید تولید شود اما در عمل ۸۵ گرم به دست آید، بازده ۸۵٪ است.
- ۲) درصد خلوص در مواد اولیه یا محصولات اندازهگیری میشود. مثلاً اگر نمونهای از سنگ آهک (کربنات کلسیم) دارای ۹۰٪ کربنات کلسیم و ۱۰٪ ناخالصی باشد، درصد خلوص آن ۹۰٪ است.
- ۳) در امتحان ممکن است از شما بخواهند بازده یک واکنش مانند سنتز آسپیرین را محاسبه کنید. اگر جرم نظری آسپیرین ۲ گرم و جرم عملی ۱.۶ گرم باشد، بازده = (۱.۶ ÷ ۲) × ۱۰۰ = ۸۰٪.
- ۴) برای خلوص، ممکن است نمونهای از اسید سولفوریک داده شود که ۹۸٪ خالص است، یعنی در هر ۱۰۰ گرم آن، ۹۸ گرم H₂SO₄ خالص وجود دارد.
- ۵) گاهی هر دو مفهوم با هم میآیند. مثلاً در تولید آهن از سنگ معدن، هم خلوص سنگ آهن (مثلاً ۸۰٪ اکسید آهن) مهم است و هم بازده واکنش در کوره بلند (مثلاً ۹۵٪).
پاسخ نهایی: نمونههای رایج برای امتحان: بازده درصدی در واکنشهای تولید نمک، گازها یا مواد آلی (مثل ۷۵٪ بازده در تولید اتانول از تخمیر) و درصد خلوص در اسیدها، بازها یا مواد معدنی (مثل اسید نیتریک ۶۵٪ یا سدیم هیدروکسید ۹۹٪).
مثال مشابه: در واکنش تجزیه کربنات کلسیم، اگر ۵۰ گرم سنگ آهک با خلوص ۸۰٪ داشته باشیم، جرم خالص CaCO₃ = ۵۰ × ۰.۸ = ۴۰ گرم است. اگر از این ۴۰ گرم، ۲۰ گرم آهک زنده (CaO) به دست آید در حالی که جرم نظری CaO باید ۲۲.۴ گرم باشد، بازده واکنش = (۲۰ ÷ ۲۲.۴) × ۱۰۰ ≈ ۸۹.۳٪.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: تمرین کن: اگر در سنتز یک ترکیب، بازده ۶۰٪ باشد و ۳۰ گرم محصول بخواهی، جرم نظری مورد نیاز چقدر است؟ (پاسخ: ۵۰ گرم). همچنین، مفهوم «بازده بر اساس ماده محدودکننده» را مرور کن.
