راهنمایی کوتاه: حواس ویژه، حواسی هستند که در برخی جانوران وجود دارند و به آنها کمک میکنند تا دنیای اطراف را به شیوهای خاص و فراتر از حواس پنجگانه معمول درک کنند.
گامبهگام:
- ۱) ابتدا به یاد بیاوریم که حواس پنجگانه اصلی (بینایی، شنوایی، بویایی، چشایی، لامسه) در انسان و بسیاری از جانوران مشترک است.
- ۲) حواس ویژه، سازگاریهای تکاملی هستند که برای بقا در محیطهای خاص یا انجام فعالیتهای ویژه به وجود آمدهاند.
- ۳) یک نوع مهم، حس تشخیص میدان مغناطیسی زمین است. برخی پرندگان مهاجر (مانند کبوترها) و حتی برخی ماهیها از این حس برای جهتیابی در مسافتهای طولانی استفاده میکنند.
- ۴) نوع دیگر، حس تشخیص میدان الکتریکی است. ماهیهایی مانند مارماهی برقی یا کوسهها میتوانند میدانهای الکتریکی ضعیف تولیدشده توسط طعمهها را حس کنند.
- ۵) حس مادونقرمز یا تشخیص گرما نیز یک حس ویژه است. برخی مارها (مانند مار زنگی) دارای اندامهای حفرهای خاصی روی سر خود هستند که تابش گرمایی (مادونقرمز) ساطعشده از بدن طعمههای خونگرم را تشخیص میدهند.
- ۶) حس اکولوکیشن یا موقعیتیابی پژواکی در خفاشها و دلفینها دیده میشود. آنها با تولید صداهای فراصوت و تحلیل پژواک آن، موقعیت و فاصله اشیاء را تشخیص میدهند.
پاسخ نهایی: انواع اصلی حواس ویژه در جانوران شامل: ۱) حس تشخیص میدان مغناطیسی زمین، ۲) حس تشخیص میدان الکتریکی، ۳) حس تشخیص گرما (مادونقرمز)، و ۴) حس موقعیتیابی پژواکی (اکولوکیشن) میشود.
مثال مشابه: فکر کن یک خفاش در غاری تاریک پرواز میکند. او نمیتواند با چشم ببیند، اما با تولید صداهای بسیار زیر (فراصوت) و گوش دادن به پژواک آن از دیوارهها و حشرات، نقشهای صوتی از محیط میسازد و به راحتی شکار میکند. این یک نمونه عالی از حس ویژه اکولوکیشن است.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: میتوانی درباره «خط جانبی» در ماهیها تحقیق کنی. این یک سیستم حسی ویژه است که به ماهی کمک میکند حرکات و ارتعاشات آب را حس کند، حتی در تاریکی کامل! این هم نوعی حس مکانیکی ویژه محسوب میشود.
