راهنمایی کوتاه: این یک اصطلاح فلسفی است که به موقعیتی اشاره دارد که در آن انتخاب بین دو گزینه بدون داشتن دلیل یا معیار مشخص، غیرممکن یا بیمعنی است.
گامبهگام:
- ابتدا کلمات را جداگانه بررسی میکنیم: «امتناع» یعنی خودداری یا ناتوانی، «ترجیح» یعنی برتری دادن یک چیز بر دیگری، و «بلا مرجع» یعنی بدون دلیل یا معیار.
- این اصطلاح معمولاً در فلسفه و منطق، به ویژه در بحثهای مربوط به «اصل جهت کافی» (اصل دلیل کافی) مطرح میشود.
- اصل جهت کافی میگوید: «هر چیزی که هست یا رخ میدهد، باید دلیلی کافی برای بودن یا رخ دادنش وجود داشته باشد.»
- حالا فرض کنید دو گزینه کاملاً یکسان و برابر داریم (مثلاً دو سیب کاملاً مشابه). اگر بخواهید یکی را بر دیگری ترجیح دهید، نیاز به یک «مرجع» یا دلیل دارید (مثلاً این یکی قرمزتر است).
- اگر هیچ تفاوتی بین گزینهها نباشد («بلا مرجع»)، اساساً دلیلی برای ترجیح یکی بر دیگری وجود ندارد. در این حالت، «ترجیح» یک گزینه بر دیگری غیرمنطقی و ناممکن به نظر میرسد. این ناتوانی در ترجیح دادن، «امتناع ترجیح» نامیده میشود.
- بنابراین، «امتناع ترجیح بلا مرجع» توصیف وضعیتی است که به دلیل نبود هیچ معیار یا دلیل متمایزکنندهای، عمل ترجیح دادن منتفی میشود.
پاسخ نهایی: «امتناع ترجیح بلا مرجع» یک اصل یا استدلال فلسفی است که میگوید وقتی دو گزینه از هر نظر کاملاً یکسان و برابر باشند و هیچ دلیل یا معیاری («مرجع») برای تمایز بین آنها وجود نداشته باشد، ترجیح دادن یکی بر دیگری ناممکن و فاقد معناست. این مفهوم اغلب در نقدهای مربوط به جبر و اختیار یا توجیه انتخابهای اخلاقی مطرح میشود.
مثال مشابه: تصور کنید دو کاغذ سفید کاملاً یکسان از همان جنس و وزن دارید. از شما بخواهند یکی را انتخاب کنید. اگر هیچ تفاوتی (حتی ذهنی) بین آنها نبینید، انتخاب یکی «ترجیح بلا مرجع» خواهد بود و ممکن است احساس کنید اساساً دلیلی برای این انتخاب ندارید. این حالت، احساس «امتناع از ترجیح» را ایجاد میکند.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: میتوانی درباره «اصل جهت کافی» (به ویژه در فلسفه لایبنیتس) و همچنین «پارادوکس الاغ بوریدان» تحقیق کنی. پارادوکس بوریدان مثال کلاسیک یک وضعیت «ترجیح بلا مرجع» را نشان میدهد، جویی که بین دو کپه علف کاملاً یکسان گیر کرده و به دلیل نبود هیچ دلیلی برای انتخاب یکی، از گرسنگی میمیرد!
