راهنمایی کوتاه: اختیارات شاعری قوانینی هستند که شاعر برای حفظ وزن و موسیقی شعر، میتواند در زبان فارسی تغییراتی ایجاد کند.
گامبهگام:
- ۱) تعریف: اختیارات شاعری، مجوزهایی است که به شاعر داده میشود تا برای رعایت وزن عروضی یا زیبایی شعر، در تلفظ، نگارش یا دستور زبان تغییراتی ایجاد کند.
- ۲) هدف اصلی: حفظ وزن و آهنگ شعر است. گاهی یک کلمه در حالت عادی در وزن شعر نمیگنجد، پس شاعر با استفاده از این اختیارات آن را مناسب میکند.
- ۳) انواع اصلی: اختیارات شاعری چند نوع اصلی دارد که مهمترین آنها «حذف»، «اضافه»، «قلب» و «تقدیم و تأخیر» است.
- ۴) حذف (ایجاز): شاعر میتواند حرف یا حرکتی از کلمه را حذف کند. مثال: گفتن «دل» به جای «دلم» یا «بگفت» به جای «بگفتند».
- ۵) اضافه (اطناب): شاعر میتواند حرف یا حرکتی به کلمه اضافه کند. مثال: گفتن «میروم» به جای «روم» برای افزایش یک هجا.
- ۶) قلب: جابجایی جای دو حرف در یک کلمه. مثال: «درخت» به صورت «دَرَخت» تلفظ شود تا با وزن هماهنگ شود.
- ۷) تقدیم و تأخیر: جابجایی اجزای جمله برای موزون شدن یا تأکید. مثال: «آمد آن یار» به جای «آن یار آمد».
پاسخ نهایی: اختیارات شاعری مجموعهای از قوانین و مجوزها در شعر کلاسیک فارسی است که به شاعر اجازه میدهد برای حفظ وزن عروضی و ایجاد موسیقی دلنشین، تغییراتی در تلفظ، ساختار یا ترتیب کلمات ایجاد کند. این تغییرات در چهارچوب مشخصی انجام میشود و باعث نمیشود شعر از قواعد اصلی زبان کاملاً خارج شود.
مثال مشابه: در بیت معروف حافظ:
«اگر آن ترک شیرازی به دست آرد دل ما را / به خال هندویش بخشم سمرقند و بخارا را»
کلمه «بخارا» در حالت عادی سه هجایی است (بُ-خا-را). ممکن است شاعر برای وزن، آن را «بُخارا» (دو هجا: بُخا-را) تلفظ کند که نمونهای از «اختیار حذف» است.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: سعی کن ابیاتی از شعرای بزرگی مثل سعدی، حافظ یا مولوی را پیدا کنی و ببینی کدام کلمات ممکن است با شکل معمول خود در گفتار متفاوت باشند. سپس بررسی کن که آیا این تغییر برای هماهنگی با وزن شعر بوده است یا خیر. همچنین میتوانی بخش «اختیارات شاعری» را در کتاب علوم و فنون ادبی خود با دقت بیشتری مطالعه کنی.
