راهنمایی کوتاه: این نهضت تلاشی برای بازگشت به سبک و زبان شعر کهن فارسی بود.
گامبهگام:
- ۱) زمینه تاریخی: پس از دوره صفویه و افشاریه، شعر فارسی تحت تأثیر سبک هندی قرار داشت که گاهی با پیچیدگی و ابهام همراه بود. برخی شاعران و ادیبان احساس کردند شعر از سادگی و استحکام زبان کلاسیک فاصله گرفته است.
- ۲) عامل اصلی: تلاش برای احیای شکوه گذشته: گروهی از شاعران و نویسندگان (مانند مشتاق اصفهانی، صباحی بیدگلی و سپس شعرایی مانند قاآنی و فروغی بسطامی) خواستار بازگشت به شیوهی شاعران بزرگ سبک عراقی (مانند سعدی، حافظ و فردوسی) شدند. آنها معتقد بودند شعر باید روان، قابل فهم و از نظر زبانی استوار باشد.
- ۳) نقش دربار و حکومت: برخی پادشاهان قاجار، به ویژه فتحعلیشاه و ناصرالدینشاه، از این حرکت استقبال کردند و با حمایت مادی و معنوی از شاعران پیرو این سبک، به گسترش آن کمک کردند.
- ۴) عامل اجتماعی و فرهنگی: احساس نیاز به هویتبخشی فرهنگی و ملی در برابر تحولات جهانی و ارتباط با غرب، یکی دیگر از انگیزههای توجه به میراث ادبی کهن ایران بود.
- ۵) تأسیس دارالفنون و نشر کتاب: تأسیس دارالفنون در دوره ناصرالدینشاه و چاپ و انتشار دیوانهای شاعران قدیم، دسترسی بیشتری به آثار کهن فراهم کرد و الگویی عملی در اختیار شاعران جوان قرار داد.
- ۶) واکنش به سبک هندی: نهضت بازگشت در واقع واکنشی آگاهانه به پیچیدگیهای سبک هندی و تلاش برای سادهنویسی و روانگویی در شعر بود.
پاسخ نهایی: عوامل اصلی مؤثر در شکلگیری و گسترش نهضت بازگشت ادبی عبارتند از: ۱) واکنش به پیچیدگیهای سبک هندی، ۲) تلاش برای احیای سادگی و استحکام زبان شعر کلاسیک فارسی، ۳) حمایت دربار قاجار، ۴) احساس نیاز به هویت فرهنگی و ملی و ۵) گسترش چاپ و انتشار آثار کهن.
مثال مشابه: میتوان این نهضت را تا حدی شبیه جنبشهای ادبی در دیگر کشورها دانست که در دورهای خاص، برای بازگشت به اصول و زیباییهای ادبیات گذشته خود شکل گرفتهاند.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: میتوانی آثار شاعران این دوره مانند «قاآنی» یا «فروغی بسطامی» را با اشعار شاعران سبک هندی مانند «صائب تبریزی» مقایسه کنی تا تفاوت در زبان، تصویرسازی و مفاهیم را به وضوح ببینی. همچنین مطالعه دربارهی نقش «انجمنهای ادبی» در آن زمان میتواند جالب باشد.
