راهنمایی کوتاه: این بیت از حافظ دارای چندین آرایهی ادبی زیباست که به معنی و موسیقی آن کمک میکنند.
گامبهگام:
- ۱) معنی بیت: ابتدا معنی بیت را درک میکنیم: «جهان (همهی مردم) در اثبات الهی بودن خداوند (الهیتش) متفقالقول هستند، اما از درک ذات و ماهیت حقیقی او (کنه ماهیتش) عاجز و ناتوان ماندهاند.»
- ۲) تشخیص آرایهها: حالا به سراغ آرایهها میرویم:
- جناس: کلمات «الهیتش» و «ماهیتش» هر دو با «ـیتش» پایان مییابند و آوای مشابهی دارند. این یک جناس ناقص یا جناس در حرف آخر است که موسیقی ایجاد میکند.
- تضاد (طباق): بین «متفق» (همرأی) و «فرو مانده» (عاجز مانده) تضاد معنایی وجود دارد. همه در یک موضوع همرأیاند، اما در موضوع دیگر ناتوان.
- ایهام: کلمهی «فرو مانده» میتواند دو معنی داشته باشد: ۱) عاجز و ناتوان مانده. ۲) فروتن و خاضع مانده. شاعر از این ایهام استفاده کرده تا بیت عمق بیشتری پیدا کند.
- سجع متوازی: عبارتهای «متفق بر الهیتش» و «فرو مانده از کنه ماهیتش» از نظر وزن و آهنگ شبیه به هم هستند و پایانهای مشابه («ـیتش») دارند که سجع ایجاد میکند.
- ۳) جمعبندی تأثیر: این آرایهها با همکاری هم، بیت را بسیار موزون، عمیق و بهیادماندنی کردهاند و بر عظمت و ناشناختگی خداوند تأکید میکنند.
پاسخ نهایی: آرایههای اصلی این بیت حافظ عبارتند از: جناس (بین الهیتش و ماهیتش)، تضاد (متفق در برابر فرو مانده)، ایهام (در کلمهی «فرو مانده») و سجع متوازی در ساختار عبارات.
مثال مشابه: در بیت «دل میرود ز دستم صاحبدلان خدا را / دلداری بفرمایید که دلدارم رفت» نیز ایهام (در «دلدار» به معنی معشوق و صاحبدل) و سجع وجود دارد.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: سعی کن در غزلهای دیگر حافظ یا سعدی، بیتهایی را پیدا کنی که از جناس یا ایهام استفاده کردهاند. تشخیص این آرایهها کمک میکند شعر را بهتر درک و لذت بیشتری ببری.
