راهنمایی کوتاه: این بیت از حافظ دارای چندین آرایهی ادبی زیباست که به معنی و موسیقی آن کمک میکنند.
گامبهگام:
- ۱) معنی بیت: ابتدا معنی بیت را درک میکنیم: «جهان (همهی مردم) در اثبات الهی بودن خداوند (الهیتش) متفقالقول هستند، اما از درک ذات و ماهیت حقیقی او (کنه ماهیتش) عاجز و ناتوان ماندهاند.»
- ۲) تشخیص آرایهها: حالا به سراغ آرایهها میرویم:
- جناس: کلمات «الهیتش» و «ماهیتش» از نظر نوشتاری و آوایی شبیه هم هستند (هر دو با «ـیتش» پایان مییابند) اما معنی متفاوتی دارند. این یک جناس ناقص یا اشتقاق است.
- تضاد (طباق): بین مفهوم «فرو ماندن» (عاجز ماندن، درجا زدن) و حرکتِ ضمنی «متفق بودن» (اتفاق نظر داشتن و پیش رفتن) تضاد وجود دارد.
- ایهام: کلمهی «جهان» میتواند هم به معنای «همهی مردم و آفرینش» باشد و هم به معنای «گیتی و دنیا». این ایهام به غنای معنایی بیت کمک میکند.
- سجع: در پایان دو بخش «متفق بر الهیتش» و «فرو مانده از کنه ماهیتش»، کلمات «الهیتش» و «ماهیتش» همقافیه هستند و موسیقی ایجاد میکنند.
- ۳) تأثیر آرایهها: این آرایهها با همکاری هم، هم زیبایی موسیقایی ایجاد میکنند و هم بر عمق مطلب (عظمت خداوند و محدودیت فهم بشر) تأکید میکنند.
پاسخ نهایی: آرایههای اصلی این بیت حافظ عبارتند از: جناس (بین الهیتش و ماهیتش)، تضاد، ایهام (در کلمه جهان) و سجع.
مثال مشابه: در بیت «دل میرود ز دستم صاحبدلان خدا را / دلالت خوشت دهید تا بر گِرم دوایی» نیز «دل» و «دلالت» جناس دارند و «دست» و «دوا» سجع.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: سعی کن یک غزل دیگر از حافظ را باز کنی و در یک بیت آن، حداقل دو آرایهی ادبی پیدا کنی. از کتاب درسی یا فرهنگنامهی آرایههای ادبی کمک بگیر.
