راهنمایی کوتاه: این بیت از دو آرایهی ادبی مهم استفاده کرده است.
گامبهگام:
- ۱) خواندن و درک بیت: بیت میگوید: «چون باادب و تمیز باشی، پیش همه کس عزیز باشی.» یعنی اگر باادب و پاکیزه باشی، نزد همهی مردم عزیز و محترم خواهی بود.
- ۲) جستجوی آرایهی تشبیه: آیا در بیت، دو چیز با هم مقایسه شدهاند؟ بله! «باادب و تمیز بودن» (وجه شبه: ویژگیهای خوب) به عنوان علت «عزیز بودن» (مشبهبه) معرفی شده است. این یک تشبیه است، اما نوع خاصی از آن.
- ۳) تشخیص آرایهی تشبیه مرکّب: در اینجا، مشبه («تو» که در فعل «باشی» نهفته است) به دلیل داشتن چندین ویژگی («باادب» و «تمیز») با مشبهبه («عزیز») مقایسه شده است. به این نوع، تشبیه مرکّب میگویند.
- ۴) جستجوی آرایهی تضاد (طباق): آیا کلمات متضاد در بیت وجود دارد؟ بله! «همه کس» (همهی مردم) در مقابل مفهوم نهفتهی «هیچکس» یا «افراد خاص» قرار میگیرد. این تضاد، بر فراگیر بودن احترام تأکید میکند.
- ۵) جمعبندی: پس دو آرایهی اصلی در این بیت عبارتند از: تشبیه مرکّب و تضاد.
پاسخ نهایی:
- تشبیه مرکّب: «باادب و تمیز بودن» علت «عزیز بودن» است. (مشبه: تو، مشبهبه: عزیز، وجه شبه: محبوبیت، ادات تشبیه: چون)
- تضاد (طباق): «همه کس» در تقابل با مفهوم «افراد محدود» است.
مثال مشابه:
بیت: «چون گل تازه و خوشبو باشی، در هر باغی آرام باشی.»
آرایه: تشبیه مرکّب (تازه و خوشبو بودن مانند گل، باعث آرامش و مقبولیت میشود).
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری:
سعی کن در اشعار دیگر کتاب درسی، آرایههای تشبیه و تضاد را پیدا کنی. تشخیص این آرایهها به درک بهتر زیبایی شعر فارسی کمک میکند.
