راهنمایی کوتاه: فصل ۱ علوم هشتم دربارهٔ «مخلوط‌ها و جداسازی مواد» است؛ با هم نکته‌های مهم و چند نمونه‌سؤال آن را مرور می‌کنیم.
گام‌به‌گام:
۱) اول «مادهٔ خالص» و «مخلوط» را جدا کن: مادهٔ خالص از یک نوع ذره ساخته شده (مثل آهن یا نمک خالص) و مخلوط از دو نوع یا بیشتر (مثل آب و شکر).
۲) مخلوط‌ها دو دسته‌اند: همگن (یکنواخت و ذره‌ها دیده نمی‌شوند، مثل آب نمک و هوا) و ناهمگن (یکنواخت نیست، مثل آب و شن یا سالاد).
۳) در محلول (مخلوط همگن) دو بخش داریم: حل‌شونده (مقدار کمتر) و حلال (مقدار بیشتر). سوسپانسیون ذره‌های درشت‌تر دارد و با گذشت زمان ته‌نشین می‌شود، مثل آب گل‌آلود. کلوئید حالتی بین این دو است، مثل شیر و ژله.
۴) غلظت یعنی مقدار حل‌شونده در محلول؛ مثلاً درصد جرمی به این شکل حساب می‌شود:
۵) روش جداسازی را با توجه به ویژگی مواد انتخاب کن: صاف کردن (جامدِ نامحلول در مایع)، تبخیر و تبلور (نمک از آب شور)، تقطیر (مایع‌هایی با نقطهٔ جوش متفاوت مثل آب و الکل)، آهن‌ربا (برادهٔ آهن از ماسه)، الک کردن (ذره‌های هم‌اندازهٔ متفاوت)، و کروماتوگرافی (جدا کردن رنگ‌های جوهر).
۶) برای تمرین، بعد از هر جواب یک جمله بنویس که «چرا این روش را انتخاب کردم». همین کار باعث می‌شود در امتحان سریع تصمیم بگیری.
پاسخ نهایی:
نمونه‌سؤال ۱: مخلوط همگن و ناهمگن را با مثال تعریف کن.
جواب: همگن یعنی همه جای مخلوط یکسان است و اجزا با چشم دیده نمی‌شوند (آب و شکر). ناهمگن یعنی اجزایش یکنواخت پخش نشده‌اند و می‌توان آن‌ها را دید (آب و ماسه).
نمونه‌سؤال ۲: چطور نمک را از آب شور جدا می‌کنیم؟
جواب: آب را در ظرف باز حرارت می‌دهیم تا تبخیر شود و نمک به شکل بلور باقی بماند؛ به این روش تبلور می‌گویند.
نمونه‌سؤال ۳: برای جدا کردن برادهٔ آهن از ماسه چه می‌کنیم؟
جواب: با آهن‌ربا؛ چون آهن خاصیت مغناطیسی دارد و ماسه ندارد.
نمونه‌سؤال ۴ (چهارگزینه‌ای): کدام مورد مخلوط همگن است؟
- آب و روغن
- آب نمک
- آب و شن
- سالاد میوه
جواب درست: آب نمک، چون حل‌شونده در حلال یکنواخت پخش شده است.
مثال مشابه: وقتی چای را با صافی می‌ریزی، برگ چای را با «صاف کردن» جدا می‌کنی؛ وقتی شکر را در آن حل می‌کنی، یک محلول می‌سازی؛ و اگر آب آن را بجوشانی، شکر پس از تبخیر آب به شکل بلور ته ظرف می‌ماند.
اگر می‌خواهی بیشتر یاد بگیری: در آشپزخانه آزمایش کن که حل شدن شکر در آب گرم سریع‌تر است یا سرد، و نتیجه را با مفهوم «ذره‌ها و حرکت آن‌ها» توضیح بده.
یادآوری ایمنی: آزمایش‌هایی مثل تبخیر، تقطیر یا کار با حرارت را فقط با نظارت بزرگ‌تر و در فضای دارای تهویه انجام بده و هیچ مادهٔ شیمیایی را نچش و بو نکن.
