راهنمایی کوتاه: هر بیت را به دقت بخوان و ببین کدام یک دربارهٔ ارزش سخن گفتن نیست.
گامبهگام:
- ۱) بیت اول: «چو گفتار بیهوده بسیار گشت / سخنگوی در مردی خوار گشت» — یعنی اگر حرف بیمورد زیاد شود، گوینده خوار میشود. پس دربارهٔ پرهیز از حرف بیهوده است.
- ۲) بیت دوم: «کم گوی و گزیده گوی چون در / تا ز اندک تو جهان شود پر» — یعنی کم و گزیده حرف بزن تا از حرف کم تو دنیا پر شود. این هم تأکید بر کمگویی و گزیدهگویی است.
- ۳) بیت سوم: «ز آفرینش نزاد مادر جان / هیچ فرزند خوبتر ز سخن» — یعنی از آفرینش، مادر هیچ فرزندی بهتر از سخن نیاورده. این بیت دربارهٔ ارزش و برتری سخن است، نه پرهیز از حرف بیهوده.
- ۴) بیت چهارم: «کم گوی و به جز مصلحت خویش مگوی / چیزی که نپرسند تو از پیش مگوی» — یعنی کم حرف بزن و جز به صلاح خود چیزی نگو؛ چیزی را که از تو نپرسیدهاند، نگو. این هم مانند بیت اول و دوم دربارهٔ پرهیز از حرف بیجا است.
پاسخ نهایی: بیت سوم مفهوم متفاوتی دارد، زیرا به جای تأکید بر کمگویی و پرهیز از حرف بیهوده، به ارزش و برتری سخن اشاره میکند.
مثال مشابه: اگر سه بیت بگویند «سکوت بهتر از سخن بیجا است» و یک بیت بگویند «سخن گوهری گرانبها است»، آن بیت آخر مفهوم متفاوتی دارد.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: میتوانی دربارهٔ مفهوم «سخن» در شعرهای دیگر مثل شعر سعدی یا حافظ هم جستوجو کنی و ببینی چه ویژگیهایی برای سخن بیان شده است.
